Lịch Sử Nghệ Thuật Đắp Phù Điêu Gốc Đa Trang Trí

Nguồn Gốc và Bối Cảnh Lịch Sử Hình Thành Nghệ Thuật Đắp Phù Điêu Gốc Đa

Nghệ thuật đắp phù điêu gốc đa – một hình thức trang trí nội thất đặc sắc kết hợp giữa điêu khắc, kiến trúc và mỹ thuật dân gian – có nguồn gốc sâu xa trong văn hóa Việt Nam, đặc biệt gắn liền với không gian sinh hoạt truyền thống ở nông thôn Bắc Bộ. Để hiểu rõ về sự ra đời và phát triển của loại hình nghệ thuật này, cần đặt nó trong bối cảnh lịch sử – xã hội và tín ngưỡng dân gian đặc trưng của người Việt từ thế kỷ XV trở đi.

Gốc đa từ lâu đã mang ý nghĩa biểu tượng trong tâm thức cộng đồng người Việt. Cây đa không chỉ là một loài thực vật quen thuộc ở đầu làng, sân đình, hay ven ao hồ mà còn được xem như “linh mộc” – nơi trú ngụ của thần linh, ma chúa, hoặc là biểu tượng cho sự trường tồn, bền bỉ và gắn kết cộng đồng. Trong nhiều làng quê, cây đa thường đứng cạnh giếng nước và sân đình, tạo nên bộ ba biểu tượng “đình – giếng – đa”, phản ánh cấu trúc không gian văn hóa làng xã truyền thống.

Trong bối cảnh đó, việc đưa hình ảnh gốc đa vào không gian nội thất – đặc biệt là trong các công trình kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng hoặc nhà ở của tầng lớp thượng lưu – đã dần hình thành từ cuối thời Lê trung hưng (thế kỷ XVI–XVIII). Ban đầu, hình ảnh gốc đa được khắc họa đơn giản trên các vì kèo, xà ngang hoặc cửa võng bằng gỗ. Tuy nhiên, đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX), khi kỹ thuật đắp nổi (phù điêu) bằng chất liệu vữa tam hợp (gồm vôi, cát, mật mía, nhựa thực vật và sợi đay) đạt đến đỉnh cao, nghệ nhân bắt đầu chuyển sang hình thức đắp nổi trực tiếp lên tường, cột hoặc trần nhà để tái hiện hình ảnh gốc đa một cách sinh động và hoành tráng hơn.

Điều đáng chú ý là nghệ thuật đắp phù điêu gốc đa không xuất hiện như một thể loại độc lập, mà luôn song hành với các đề tài trang trí khác như tứ quý, tứ linh, long – ly – quy – phụng, hoặc cảnh sinh hoạt làng quê. Gốc đa trong phù điêu thường được đặt ở vị trí trung tâm hoặc làm nền cho các yếu tố biểu tượng khác, nhằm nhấn mạnh vai trò làm “trụ đỡ tinh thần” cho không gian sống. Đặc biệt, trong các ngôi nhà rường cổ ở vùng đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, phù điêu gốc đa thường xuất hiện ở gian giữa – nơi đặt bàn thờ tổ tiên – như một lời nhắc nhở con cháu về cội nguồn, sự gắn bó huyết thống và lòng hiếu kính.

Về mặt kỹ thuật, nghệ thuật đắp phù điêu gốc đa đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về cấu trúc tự nhiên của cây đa – từ bộ rễ chùm uốn lượn, thân gỗ sần sùi đến tán lá sum suê – cũng như khả năng phối hợp giữa điêu khắc nổi và hội họa. Các nghệ nhân xưa thường quan sát kỹ lưỡng cây đa thật trong làng, sau đó phác thảo bố cục trên giấy dó trước khi tiến hành đắp trực tiếp lên bề mặt kiến trúc. Quá trình này có thể kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm đối với những công trình lớn như đình, chùa hoặc nhà đại gia.

Như vậy, nghệ thuật đắp phù điêu gốc đa không chỉ là sản phẩm của kỹ thuật xây dựng mà còn là kết tinh của triết lý sống, tín ngưỡng dân gian và thẩm mỹ truyền thống Việt Nam. Nó phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên, giữa quá khứ với hiện tại, và giữa không gian sống với thế giới tâm linh – những yếu tố cốt lõi trong thiết kế nội thất truyền thống Việt.

Đặc Điểm Nghệ Thuật và Kỹ Thuật Đắp Phù Điêu Gốc Đa Truyền Thống

Nghệ thuật đắp phù điêu gốc đa truyền thống mang những đặc điểm riêng biệt cả về hình thức lẫn kỹ thuật thi công, thể hiện rõ nét bản sắc văn hóa và trình độ thủ công tinh xảo của người Việt xưa. Những đặc điểm này không chỉ phục vụ mục đích trang trí mà còn mang tính biểu tượng sâu sắc, góp phần định hình không gian nội thất theo hướng hài hòa, ấm cúng và linh thiêng.

Về bố cục, phù điêu gốc đa thường tuân theo nguyên tắc cân xứng hai bên (đối xứng trục dọc) hoặc bố cục phóng khoáng theo chiều ngang, tùy theo vị trí lắp đặt. Trong các gian nhà chính, gốc đa thường được đặt ở trung tâm bức tường hậu (tường hậu cung), phía sau bàn thờ, với thân cây vươn cao chạm gần trần nhà, còn bộ rễ lan tỏa xuống hai bên như vòng tay ôm lấy không gian thờ tự. Tán lá của cây đa trong phù điêu hiếm khi được mô tả chi tiết từng chiếc lá, mà thường được cách điệu thành những cụm mây, sóng nước hoặc hình xoắn ốc – biểu tượng cho sinh khí và sự luân hồi.

Kỹ thuật đắp phù điêu gốc đa chủ yếu dựa trên chất liệu vữa tam hợp – một hỗn hợp gồm vôi tôi, cát mịn, mật mía (hoặc nước đường đen), nhựa cây (thường là nhựa si hoặc nhựa thông), và sợi thực vật (sợi đay, sợi gai hoặc vỏ cây). Sự kết hợp này tạo ra một loại vữa có độ kết dính cao, chịu được thời tiết khắc nghiệt và có khả năng giữ hình khối trong hàng trăm năm. Quy trình đắp phù điêu gồm nhiều lớp: lớp nền (lớp trét thô), lớp tạo khối (đắp nổi sơ bộ hình dáng gốc đa), và lớp hoàn thiện (chạm khắc chi tiết, đánh bóng, phủ màu).

Một trong những kỹ thuật đặc trưng là “đắp nổi bán phù điêu” – tức là phần nổi của tác phẩm dao động từ 3 cm đến 15 cm so với mặt phẳng nền. Điều này cho phép nghệ nhân tạo ra hiệu ứng chiều sâu mà vẫn đảm bảo độ bền và an toàn cho kết cấu kiến trúc. Đặc biệt, bộ rễ đa – yếu tố được coi là “linh hồn” của phù điêu – thường được đắp nổi cao nhất, với các đường cong uốn lượn mềm mại, mô phỏng hình rồng hoặc sóng nước, thể hiện sức sống mãnh liệt và sự bao bọc che chở.

Về màu sắc, phù điêu gốc đa truyền thống thường được giữ nguyên màu trắng ngà của vữa vôi hoặc được tô điểm nhẹ bằng các sắc độ nâu, đỏ son, xanh lục nhạt – những màu lấy từ khoáng chất tự nhiên. Việc hạn chế dùng màu rực rỡ nhằm tạo cảm giác thanh tịnh, trang nghiêm, phù hợp với không gian thờ cúng hoặc sinh hoạt gia đình. Trong một số trường hợp, nghệ nhân còn khảm trai hoặc dát vàng mỏng lên các chi tiết như mắt rồng trên rễ cây, nhưng điều này rất hiếm và chỉ xuất hiện trong các công trình hoàng gia hoặc nhà quyền quý.

Bên cạnh kỹ thuật, yếu tố nghệ thuật còn thể hiện qua cách xử lý chi tiết biểu cảm. Gốc đa trong phù điêu không chỉ là hình ảnh tĩnh mà thường được “nhân cách hóa”: rễ cây uốn thành hình tay người dang rộng, thân cây có vết nứt giống như khuôn mặt ông già, hoặc các hốc cây ẩn chứa hình ảnh tiên, Phật, linh thú… Đây là cách để người xưa gửi gắm niềm tin vào thế giới siêu nhiên, đồng thời tạo ra điểm nhấn thị giác thu hút sự chú ý của người chiêm ngưỡng.

Tóm lại, nghệ thuật đắp phù điêu gốc đa truyền thống là sự tổng hòa giữa kỹ thuật xây dựng, điêu khắc và tư duy biểu tượng. Mỗi tác phẩm không chỉ là vật trang trí mà còn là “bản đồ tâm linh” của gia chủ, phản ánh mong ước về sự bình an, sum vầy và nối tiếp cội nguồn – những giá trị cốt lõi trong thiết kế nội thất truyền thống Việt Nam.

Vai Trò Của Phù Điêu Gốc Đa Trong Thiết Kế Nội Thất Truyền Thống Việt Nam

Trong thiết kế nội thất truyền thống Việt Nam, phù điêu gốc đa không đơn thuần là yếu tố trang trí mà đóng vai trò như một “trụ cột tinh thần”, định hướng cảm xúc, không gian và ý nghĩa cho toàn bộ căn phòng. Vị trí, kích thước và cách thể hiện phù điêu gốc đa đều được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên nguyên tắc phong thủy, đạo lý gia đình và thẩm mỹ dân tộc.

Trước hết, phù điêu gốc đa thường xuất hiện ở những không gian mang tính thiêng liêng hoặc trung tâm nhất trong ngôi nhà truyền thống – đặc biệt là gian giữa (gian chính) nơi đặt bàn thờ tổ tiên. Tại đây, hình ảnh gốc đa được đắp nổi trên tường hậu hoặc hai bên cột cái, tạo thành “khung cảnh thiên nhiên thu nhỏ” bao bọc không gian thờ tự. Theo quan niệm dân gian, cây đa là nơi hội tụ sinh khí đất trời, đồng thời là biểu tượng cho sự che chở của tổ tiên. Do đó, việc đặt phù điêu gốc đa phía sau bàn thờ được xem như cách “kết nối âm – dương”, giúp con cháu dễ dàng giao cảm với ông bà, cha mẹ đã khuất.

Thứ hai, phù điêu gốc đa còn có chức năng phân chia không gian một cách mềm mại và mang tính biểu tượng. Trong những ngôi nhà rường năm gian, phù điêu gốc đa ở gian giữa thường kéo dài sang hai gian bên, tạo cảm giác liên tục nhưng vẫn giữ được ranh giới giữa khu vực thờ cúng và sinh hoạt thường nhật. Điều này thể hiện rõ tư duy “vừa phân biệt vừa thống nhất” trong kiến trúc truyền thống – nơi không gian sống phải vừa có trật tự, vừa ấm cúng, gần gũi.

Về mặt phong thủy, gốc đa trong phù điêu được xem là “mộc tinh” – hành Mộc – có tác dụng trung hòa năng lượng, giảm bớt tính Hỏa (nóng nảy) hoặc Kim (cứng nhắc) trong nhà. Đặc biệt, bộ rễ đa uốn lượn được cho là có khả năng “giữ long mạch”, ổn định khí trường và ngăn chặn tà khí xâm nhập. Vì vậy, nhiều gia đình xưa còn yêu cầu nghệ nhân đắp thêm hình rồng, hổ phù hoặc chữ “Phúc – Lộc – Thọ” ẩn trong các hốc rễ để tăng cường hiệu quả phong thủy.

Hơn nữa, phù điêu gốc đa còn đóng vai trò như một phương tiện giáo dục đạo đức và văn hóa. Trong các tác phẩm trang trí ở nhà thờ họ hoặc nhà đại gia, hình ảnh gốc đa thường đi kèm với cảnh trẻ em chơi dưới gốc, cụ già ngồi đánh cờ, hoặc cảnh hội làng – tất cả đều gợi nhớ đến nếp sống “lá lành đùm lá rách”, “uống nước nhớ nguồn”. Qua đó, không gian nội thất không chỉ đẹp mà còn “biết nói”, truyền tải những giá trị nhân văn từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Đáng chú ý, dù là yếu tố cố định, phù điêu gốc đa lại có khả năng thích ứng linh hoạt với các phong cách nội thất khác nhau. Trong nhà gỗ lim, nó tạo cảm giác trầm mặc, cổ kính; trong nhà ngói vảy cá, nó mang hơi hướng dân dã, mộc mạc; còn trong các dinh thự kiểu Pháp cuối thế kỷ XIX, phù điêu gốc đa được cách tân với đường nét tân cổ điển, kết hợp cùng hoa văn châu Âu nhưng vẫn giữ được hồn cốt Việt.

Như vậy, vai trò của phù điêu gốc đa trong thiết kế nội thất truyền thống vượt xa khỏi phạm vi thẩm mỹ. Nó là biểu tượng của cội nguồn, là công cụ điều hòa năng lượng, là phương tiện giáo dục và là cầu nối giữa con người với tổ tiên – tất cả hòa quyện thành một “ngôn ngữ không lời” làm nên bản sắc không gian sống Việt.

Sự Biến Đổi và Tái Hiện Phù Điêu Gốc Đa Trong Nội Thất Hiện Đại

Bước sang thế kỷ XX và đặc biệt từ thập niên 1990 trở đi, khi xu hướng thiết kế nội thất hiện đại du nhập mạnh mẽ vào Việt Nam, nghệ thuật đắp phù điêu gốc đa truyền thống tưởng chừng bị mai một. Tuy nhiên, thay vì biến mất, loại hình nghệ thuật này đã trải qua quá trình tái sinh đầy sáng tạo, thích nghi với ngôn ngữ thiết kế đương đại mà vẫn giữ được tinh thần cốt lõi.

Trong nội thất hiện đại, phù điêu gốc đa không còn được đắp trực tiếp lên tường bằng vữa tam hợp như xưa, mà thường được thực hiện bằng các vật liệu mới như composite, thạch cao đúc sẵn, xi măng nhẹ, hoặc thậm chí là kim loại cắt laser. Những vật liệu này giúp giảm trọng lượng, rút ngắn thời gian thi công và dễ dàng tích hợp vào các hệ thống chiếu sáng, cách âm hoặc điều hòa không khí – những yêu cầu thiết yếu của không gian sống hiện đại.

Về hình thức, phù điêu gốc đa ngày nay thường được tối giản hóa. Thay vì mô tả chi tiết từng rễ, từng lá, các nhà thiết kế thường tập trung vào đường nét chính: thân cây thẳng đứng, bộ rễ uốn lượn mềm mại và tán lá cách điệu thành hình tròn hoặc bầu dục. Một số tác phẩm còn áp dụng nguyên tắc “âm – dương” trong hội họa hiện đại: phần nổi là thân cây, phần âm (lõm) là tán lá – tạo hiệu ứng thị giác độc đáo khi có ánh sáng chiếu xiên.

Đặc biệt, phù điêu gốc đa hiện đại thường được đặt ở những vị trí bất ngờ: trên đầu giường ngủ, làm vách ngăn giữa phòng khách và bếp, hoặc thậm chí là điểm nhấn trong phòng tắm. Trong các biệt thự nghỉ dưỡng hoặc resort cao cấp, phù điêu gốc đa được kết hợp với tiểu cảnh khô, đèn LED đổi màu và vật liệu tự nhiên như đá mài, gỗ tếch – tạo nên không gian thiền định, gần gũi với thiên nhiên nhưng vẫn mang tính nghệ thuật cao.

Một xu hướng nổi bật khác là sự kết hợp giữa phù điêu gốc đa và công nghệ số. Nhiều kiến trúc sư sử dụng phần mềm 3D để mô phỏng hình dáng gốc đa dựa trên dữ liệu quét laser từ cây đa thật, sau đó in 3D hoặc gia công CNC để tạo ra tác phẩm có độ chính xác cao và tính cá nhân hóa. Ví dụ, một gia đình có tổ tiên ở làng Mọc (Hà Nội) có thể yêu cầu tái hiện chính xác hình dáng cây đa đầu làng vào phù điêu trong phòng khách – như một cách “mang quê hương về nhà”.

Tuy nhiên, sự biến đổi này cũng đặt ra thách thức về bản sắc. Nhiều sản phẩm phù điêu gốc đa hiện đại bị lai căng, mất đi tính biểu tượng do lạm dụng hình khối hình học hoặc phối màu sặc sỡ. Do đó, các chuyên gia thiết kế nội thất đang kêu gọi sự “hiện đại có chọn lọc” – tức là giữ lại yếu tố cốt lõi (rễ uốn lượn, thân vững chãi, tán bao bọc) nhưng diễn đạt bằng ngôn ngữ đương đại.

Đáng mừng là ngày càng nhiều kiến trúc sư trẻ, như Hoàng Thúc Hào, Võ Trọng Nghĩa hay Nguyễn Hòa Hiệp, đã đưa phù điêu gốc đa vào các công trình công cộng và nhà ở hiện đại như một cách khẳng định bản sắc Việt. Trong dự án “Nhà Tổ” của Võ Trọng Nghĩa, phù điêu gốc đa được đắp bằng tre ép và vữa sinh học, vừa thân thiện môi trường, vừa gợi nhớ đến cội nguồn – minh chứng cho sự sống còn và phát triển của nghệ thuật này trong thời đại mới.

Như vậy, phù điêu gốc đa không phải là di sản “bảo tàng” mà là yếu tố sống động, có khả năng tự đổi mới để phù hợp với nhu cầu thẩm mỹ và chức năng của không gian sống hiện đại. Sự tái hiện này không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ thiết kế nội thất Việt mà còn góp phần bảo tồn ký ức văn hóa trong nhịp sống đô thị hóa.

So Sánh Phù Điêu Gốc Đa Truyền Thống và Hiện Đại trong Thiết Kế Nội Thất

Để thấy rõ sự tiến hóa của nghệ thuật đắp phù điêu gốc đa, cần so sánh trực tiếp giữa phiên bản truyền thống và hiện đại trên các tiêu chí: vật liệu, kỹ thuật, bố cục, chức năng và ngữ cảnh sử dụng. Bảng dưới đây tổng hợp những khác biệt và điểm tương đồng cốt lõi:

Dù khác biệt rõ rệt, cả hai phiên bản đều chia sẻ một điểm chung sâu sắc: đó là khát vọng của con người Việt Nam trong việc “mang thiên nhiên vào nhà” và “giữ hồn quê giữa phố thị”. Phù điêu gốc đa truyền thống làm điều đó qua tín ngưỡng và kỹ thuật thủ công; phù điêu hiện đại làm điều đó qua ngôn ngữ thiết kế và vật liệu mới. Sự song hành này cho thấy nghệ thuật trang trí nội thất Việt không hề đứt gãy, mà liên tục chuyển mình để đáp ứng nhu cầu tinh thần của từng thời đại.

“Một căn nhà không có gốc đa trong tim thì dù đẹp đến đâu cũng chỉ là vỏ rỗng.” – Câu nói dân gian được các nghệ nhân làng nghề Hà Nội truyền lại.

Ảnh Hưởng Văn Hóa và Tín Ngưỡng Dân Gian Đến Nghệ Thuật Đắp Phù Điêu Gốc Đa

Nghệ thuật đắp phù điêu gốc đa không thể tách rời khỏi hệ thống tín ngưỡng và văn hóa dân gian Việt Nam. Chính những niềm tin, biểu tượng và câu chuyện dân gian đã cung cấp “chất liệu tinh thần” cho các nghệ nhân sáng tạo, biến một hình ảnh thực vật thành biểu tượng thiêng liêng trong không gian sống.

Trước hết, cây đa trong văn hóa Việt gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu và đạo Mẫu – hệ thống tín ngưỡng bản địa coi trọng vai trò của nữ thần tự nhiên. Cây đa thường được xem là “cửa ngõ” giữa thế giới dương gian và âm giới, nơi các bà đồng, thầy pháp thực hiện nghi lễ hầu đồng. Vì vậy, trong nhiều phù điêu, gốc đa không chỉ có rễ mà còn ẩn chứa hình ảnh Thánh Mẫu, Cô Bơ, hoặc Ông Hoàng Bảy – những vị thần thường giáng đồng dưới bóng đa. Điều này khiến phù điêu gốc đa trở thành “bàn thờ vô hình”, nơi gia chủ có thể cầu an mà không cần lập đàn.

Thứ hai, ảnh hưởng của Phật giáo cũng rất rõ nét. Trong kinh Phật, cây đa (hay bồ đề) là nơi Đức Phật Thích Ca giác ngộ. Dù cây bồ đề và cây đa là hai loài khác nhau, nhưng trong tâm thức dân gian Việt, chúng thường bị nhập làm một. Do đó, nhiều phù điêu gốc đa ở chùa hoặc nhà Phật tử có hình Đức Phật ngồi thiền giữa tán lá, hoặc các vị La Hán ẩn hiện trong hốc cây. Điều này không chỉ làm đẹp không gian mà còn nhắc nhở người sống hướng thiện, giữ tâm thanh tịnh.

Không thể không kể đến ảnh hưởng của Nho giáo – đặc biệt là tư tưởng “hiếu đạo” và “tề gia”. Trong các nhà thờ họ, phù điêu gốc đa thường được đắp kèm hình ảnh con cháu quây quần dưới gốc, hoặc chim cu gáy (biểu tượng cho tình cha con) đậu trên cành. Đây là cách trực quan để dạy con cháu về bổn phận “uống nước nhớ nguồn”, “lá rụng về cội” – những giá trị then chốt trong đạo lý gia đình Việt.

Bên cạnh đó, văn hóa làng xã cũng góp phần định hình phù điêu gốc đa. Ở nhiều làng, cây đa đầu làng là nơi diễn ra các sinh hoạt cộng đồng: họp làng, xử kiện, hát chèo, múa rối nước… Vì vậy, trong phù điêu, nghệ nhân thường lồng ghép cảnh sinh hoạt ấy – từ ông lý trưởng cầm trống đến đám trẻ chơi ô ăn quan – như một “bức tranh lịch sử” thu nhỏ. Điều này khiến mỗi phù điêu không chỉ là vật trang trí mà còn là “tư liệu sống” về đời sống văn hóa địa phương.

Cuối cùng, yếu tố tâm linh dân gian – như tin vào ma da, thần cây, hoặc “ông thổ địa” – cũng ảnh hưởng sâu sắc. Người xưa tin rằng nếu không “xin phép” cây đa trước khi chặt, sẽ gặp tai ương. Do đó, khi đưa hình ảnh gốc đa vào nhà, họ phải nhờ thầy cúng làm lễ “rước linh”, đồng thời yêu cầu nghệ nhân đắp phù điêu sao cho “có hồn” – tức là có đủ “mắt”, “miệng”, “tim” trong các hốc cây. Ngày nay, dù niềm tin này đã phai nhạt, nhưng nhiều gia đình vẫn giữ tục lệ thắp hương trước phù điêu vào ngày rằm, mùng một – như một cách duy trì kết nối với thế giới vô hình.

Như vậy, phù điêu gốc đa là sản phẩm tổng hòa của nhiều dòng chảy văn hóa: tín ngưỡng bản địa, Phật giáo, Nho giáo và văn hóa làng xã. Chính sự pha trộn này đã tạo nên chiều sâu biểu tượng khiến nó trở thành yếu tố không thể thiếu trong thiết kế nội thất truyền thống – nơi không gian sống không chỉ để ở, mà còn để “sống đạo”, “sống tình” và “sống hồn”.

Triển Vọng Bảo Tồn và Phát Triển Nghệ Thuật Đắp Phù Điêu Gốc Đa Trong Tương Lai

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và đô thị hóa mạnh mẽ, nghệ thuật đắp phù điêu gốc đa đứng trước cả thách thức và cơ hội. Nếu không có chiến lược bảo tồn bài bản, nguy cơ mai một là hoàn toàn hiện hữu. Tuy nhiên, nếu được nhìn nhận đúng mức như một di sản văn hóa sống, loại hình nghệ thuật này hoàn toàn có thể phát triển bền vững và trở thành biểu tượng của thiết kế nội thất Việt Nam trên trường quốc tế.

Thách thức lớn nhất hiện nay là sự khan hiếm nghệ nhân kế thừa. Phần lớn thợ đắp phù điêu giỏi đều trên 60 tuổi, tập trung ở một số làng nghề như Sơn Đồng (Hà Nội), La Xuyên (Nam Định) hay Đồng Kỵ (Bắc Ninh). Lớp trẻ ít mặn mà với nghề do thu nhập thấp, thời gian đào tạo dài và thiếu thị trường tiêu thụ ổn định. Ngoài ra, việc sử dụng vật liệu hiện đại đôi khi làm mất đi “hồn cốt” của tác phẩm – khi vữa tam hợp không còn được dùng, phù điêu trở nên nhẹ, bóng và thiếu độ “ấm” cần có trong không gian tâm linh.

Tuy nhiên, cơ hội cũng đang mở ra từ nhiều phía. Trước hết, xu hướng “thiết kế bản địa” (local design) đang lên ngôi toàn cầu. Các kiến trúc sư quốc tế ngày càng quan tâm đến yếu tố văn hóa đặc thù trong nội thất – và phù điêu gốc đa hoàn toàn có thể trở thành “signature element” của thiết kế Việt. Nhiều dự án khách sạn, spa và nhà hàng cao cấp ở Đà Nẵng, Hội An hay Phú Quốc đã bắt đầu đặt hàng phù điêu gốc đa như một điểm nhấn văn hóa.

Thứ hai, chính sách bảo vệ di sản phi vật thể của UNESCO và Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch Việt Nam đang tạo điều kiện thuận lợi. Năm 2022, kỹ thuật đắp vữa tam hợp đã được đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia. Điều này mở ra khả năng hỗ trợ tài chính, đào tạo nghề và tổ chức triển lãm để quảng bá nghệ thuật này đến công chúng.

Để phát triển bền vững, cần có sự phối hợp đa ngành: nhà sử học nghiên cứu nguồn gốc biểu tượng, kiến trúc sư chuyển ngữ sang thiết kế hiện đại, nghệ nhân giữ lửa kỹ thuật, và doanh nghiệp tạo thị trường. Một mô hình khả thi là “xưởng sáng tạo cộng đồng” – nơi nghệ nhân và nhà thiết kế cùng làm việc để tạo ra sản phẩm phù điêu vừa truyền thống vừa đương đại, phục vụ cả thị trường trong nước và xuất khẩu.

Hơn nữa, giáo dục cũng đóng vai trò then chốt. Các trường đại học kiến trúc và mỹ thuật nên đưa phù điêu gốc đa vào chương trình giảng dạy như một case study về “bản sắc trong thiết kế”. Các workshop thực hành cho sinh viên, kết hợp với nghệ nhân làng nghề, sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng giá trị của di sản này.

Cuối cùng, mỗi gia đình Việt cũng có thể góp phần bảo tồn bằng cách lựa chọn phù điêu gốc đa – dù là phiên bản tối giản – cho không gian sống của mình. Không cần phải là nhà gỗ cổ hay biệt thự vườn, ngay cả một căn chung cư 50m² cũng có thể có một mảng phù điêu nhỏ trên tường phòng khách, như một “gốc đa tinh thần” nhắc nhở về cội nguồn.

Nhìn về tương lai, nghệ thuật đắp phù điêu gốc đa không chỉ sống sót mà còn có thể vươn xa – miễn là chúng ta biết trân trọng nó không chỉ như một món đồ trang trí, mà như một phần hồn cốt của dân tộc. Trong thế giới ngày càng đồng nhất, những yếu tố mang đậm bản sắc như phù điêu gốc đa chính là “giấy thông hành văn hóa” giúp thiết kế nội thất Việt khẳng định vị thế riêng trên bản đồ sáng tạo toàn cầu.