Jacques Herzog & Pierre de Meuron — Nội Thất Từ Vật Liệu Thô

Giới Thiệu Về Jacques Herzog Và Pierre de Meuron

Jacques Herzog và Pierre de Meuron là hai kiến trúc sư người Thụy Sĩ, sinh năm 1950, và là những người sáng lập nên công ty kiến trúc Herzog & de Meuron vào năm 1978 tại Basel. Cặp đôi này đã trở thành một trong những thực hành kiến trúc có ảnh hưởng nhất trên toàn cầu trong suốt bốn thập kỷ qua. Năm 2001, họ được vinh danh với giải thưởng Pritzker, giải thưởng uy tín nhất trong lĩnh vực kiến trúc, nhờ vào khả năng biến đổi những vật liệu thông thường thành những biểu hiện nghệ thuật độc đáo. Mặc dù nổi tiếng nhất với các công trình kiến trúc quy mô lớn như bảo tàng, sân vận động và các tòa nhà biểu tượng, nhưng triết lý thiết kế của họ có tác động sâu sắc đến lĩnh vực thiết kế nội thất.

Điểm đặc biệt trong sự nghiệp của Herzog và de Meuron không nằm ở việc tạo ra những hình khối kỳ lạ mà nằm ở cách họ xử lý bề mặt và vật liệu. Họ tin rằng vỏ bọc của công trình và không gian bên trong không thể tách rời. Nội thất trong các công trình của họ không phải là một lớp trang trí thêm vào sau khi kết cấu hoàn thành, mà là sự tiếp nối logic của ngôn ngữ vật liệu bên ngoài. Khi nói về "Nội thất từ vật liệu thô", chúng ta đang đề cập đến một phương pháp tiếp cận nơi bê tông, gỗ, kim loại, và kính được để lộ trần, không sơn phủ che giấu, nhằm tôn vinh bản chất tự nhiên và quá trình lão hóa của chúng theo thời gian.

Phong cách của họ thường được gắn liền với chủ nghĩa tối giản, nhưng không phải là sự tối giản lạnh lùng của những năm 1990. Đó là một sự tối giản giàu cảm xúc, nơi kết cấu vật liệu thay thế cho họa tiết trang trí. Trong bối cảnh thiết kế nội thất đương đại, cách tiếp cận của Herzog & de Meuron đã mở ra một trào lưu mới, khuyến khích các nhà thiết kế chấp nhận sự không hoàn hảo, vết nứt, và dấu vết của quá trình thi công như một phần của thẩm mỹ cuối cùng. Bài viết này sẽ đi sâu vào phân tích triết lý, vật liệu, và các nghiên cứu điển hình để làm rõ cách họ định nghĩa lại không gian sống và làm việc thông qua sự trung thực của vật liệu thô.

Triết Lý Thiết Kế: Sự Trung Thực Của Vật Liệu

Triết lý cốt lõi trong mọi dự án của Herzog & de Meuron xoay quanh khái niệm "tính trung thực của vật liệu" (truth to materials). Khái niệm này không mới trong lịch sử kiến trúc, từng được đề cập bởi những người tiên phong của chủ nghĩa Hiện đại, nhưng cặp đôi kiến trúc sư Thụy Sĩ đã mang đến một lớp ý nghĩa mới mang tính hiện tượng học. Đối với họ, vật liệu không chỉ là phương tiện để xây dựng mà còn là nguồn gốc của cảm xúc không gian. Khi bước vào một không gian nội thất do họ thiết kế, người sử dụng không chỉ nhìn thấy hình khối mà còn cảm nhận được nhiệt độ, độ nhám, và mùi vị đặc trưng của vật liệu.

Một nguyên tắc quan trọng trong thiết kế nội thất của họ là sự xóa nhòa ranh giới giữa kết cấu và hoàn thiện. Trong nhiều công trình truyền thống, khung bê tông hoặc thép sẽ được che phủ bằng thạch cao, sơn tường hoặc ốp gỗ công nghiệp để tạo ra một bề mặt nhẵn bóng, đồng nhất. Ngược lại, Herzog và de Meuron thường giữ nguyên bề mặt của kết cấu chịu lực. Những lỗ hổng do quá trình đổ bê tông, vân gỗ của ván khuôn, hay vết hàn của thép đều được giữ lại như những bằng chứng của quá trình kiến tạo. Điều này tạo ra một không gian nội thất có chiều sâu lịch sử, kể câu chuyện về cách nó được xây dựng nên.

"Chúng tôi không quan tâm đến việc vật liệu đó đắt hay rẻ. Chúng tôi quan tâm đến việc vật liệu đó nói lên điều gì và nó tương tác với ánh sáng như thế nào. Một tấm bê tông thô có thể sang trọng hơn một tấm đá cẩm thạch nếu nó được xử lý đúng cách."

Triết lý này cũng mở rộng đến cách ánh sáng tương tác với vật liệu thô. Họ không sử dụng ánh sáng chỉ để chiếu sáng không gian mà để làm nổi bật kết cấu. Ánh sáng trượt trên bề mặt bê tông nhám sẽ tạo ra những bóng đổ vi tế, làm thay đổi cảm nhận về không gian throughout ngày. Trong thiết kế nội thất, điều này có nghĩa là hệ thống chiếu sáng phải được tính toán kỹ lưỡng để không làm phẳng đi các chi tiết vật liệu. Sự trung thực này còn thể hiện ở việc chấp nhận quá trình lão hóa. Đồng sẽ oxy hóa và chuyển xanh, gỗ sẽ xám đi dưới nắng, và bê tông sẽ tích tụ bụi thời gian. Thay vì coi đó là sự hư hỏng, họ coi đó là sự phát triển tự nhiên của công trình, khiến nội thất luôn sống động và thay đổi cùng người sử dụng.

Các Vật Liệu Thô Chủ Đạo Trong Ngôn Ngữ Thiết Kế

Để hiểu rõ hơn về nội thất của Herzog & de Meuron, cần phân tích sâu vào từng loại vật liệu chủ đạo mà họ thường xuyên sử dụng. Mỗi vật liệu đều được xử lý với một kỹ thuật đặc biệt để khai thác tối đa tiềm năng biểu cảm của nó trong không gian bên trong.

Bê Tông Và Ván Khuôn

Bê tông là vật liệu phổ biến nhất trong các công trình của họ. Tuy nhiên, bê tông của Herzog & de Meuron không phải là loại bê tông xám xịt thông thường. Họ chú trọng cực kỳ đến loại ván khuôn sử dụng để đổ bê tông. Vân gỗ từ ván khuôn sẽ in hằn lên bề mặt bê tông, tạo ra một kết cấu hữu cơ trên một vật liệu vô cơ. Trong nội thất, những bức tường bê tông này thường không được sơn lót hay sơn phủ, giữ nguyên màu sắc tự nhiên và độ hút ẩm nhất định, giúp điều hòa vi khí hậu trong phòng.

Gỗ Tự Nhiên Và Gỗ Ép

Gỗ được sử dụng để tạo sự tương phản với sự lạnh lẽo của bê tông và kim loại. Họ thường sử dụng gỗ chưa qua xử lý bề mặt quá kỹ lưỡng, giữ lại các mắt gỗ và sự biến đổi màu sắc tự nhiên. Trong dự án VitraHaus, gỗ là vật liệu chủ đạo cho cả ngoại thất và nội thất, tạo cảm giác ấm cúng như những ngôi nhà dân dụng truyền thống nhưng với hình khối hiện đại. Gỗ không chỉ dùng cho sàn hay tường mà còn được chế tác thành các khối furniture tích hợp, xóa nhòa ranh giới giữa kiến trúc và nội thất rời.

Kim Loại: Đồng, Thép Và Lưới

Kim loại được sử dụng để tạo điểm nhấn và sự bền vững. Đồng là vật liệu họ rất yêu thích vì khả năng thay đổi màu sắc theo thời gian từ màu đỏ cam sang màu xanh ngọc bích. Trong nội thất, các chi tiết ốp đồng hoặc lan can đồng tạo ra một vẻ đẹp cổ điển nhưng vẫn rất công nghiệp. Thép thường được để mộc hoặc sơn tĩnh điện màu tối để làm nổi bật kết cấu khung. Đặc biệt, lưới kim loại được sử dụng như một lớp vách ngăn mềm, cho phép ánh sáng và không khí đi qua nhưng vẫn tạo ra sự phân chia không gian thị giác.

Kính Và Lớp In Kỹ Thuật Số

Mặc dù kính là vật liệu trơn nháng, nhưng Herzog & de Meuron đã biến nó thành vật liệu thô thông qua kỹ thuật in kỹ thuật số trên mặt kính. Các họa tiết được in trực tiếp lên kính kiểm soát lượng ánh sáng đi vào nội thất, tạo ra những hiệu ứng bóng đổ phức tạp trên sàn và tường bên trong. Điều này biến kính từ một vật liệu trong suốt vô hình thành một bề mặt có kết cấu và màu sắc, góp phần định hình không gian nội thất mà không cần tường chắn đặc.

Nghiên Cứu Điển Hình: Nhà Máy Điện Tate Modern

Tate Modern tại London là một trong những ví dụ điển hình nhất về việc chuyển đổi công nghiệp thành không gian văn hóa với ngôn ngữ vật liệu thô. Công trình nguyên bản là một nhà máy điện khổng lồ được xây dựng bằng gạch và thép. Khi Herzog & de Meuron cải tạo nó thành bảo tàng nghệ thuật hiện đại vào năm 2000, họ đã quyết định giữ lại tối đa chất thô mộc của công trình cũ. Điều này tạo ra một tiền đề thiết kế nội thất độc đáo mà ít bảo tàng nào có được.

Không gian nội thất nổi bật nhất là Turbine Hall (Sánh đốt tua-bin). Đây là một không gian khổng lồ với trần cao vút, nơi các bức tường gạch cũ được giữ nguyên, lộ rõ những vết tích của muội than và thời gian. Sàn bê tông nguyên bản cũng được giữ lại, tạo cảm giác chân thực và mạnh mẽ. Trong thiết kế nội thất cho các khu vực trưng bày xung quanh, họ sử dụng các khối hộp kim loại và bê tông lắp ghép. Ánh sáng tự nhiên được dẫn từ các cửa sổ cao trên mái, chiếu xuống các bức tường gạch, làm nổi bật kết cấu thô ráp. Không có sự xuất hiện của thạch cao trắng hay đèn chùm pha lê, toàn bộ không gian mang một vẻ đẹp công nghiệp hùng tráng.

Việc sử dụng vật liệu thô tại Tate Modern không chỉ là giải pháp tiết kiệm chi phí mà là một tuyên ngôn nghệ thuật. Nó buộc người xem phải đối diện với quy mô thực sự của không gian và lịch sử của công trình. Các tác phẩm nghệ thuật được trưng bày trong bối cảnh này dường như có sự đối thoại mạnh mẽ hơn với không gian xung quanh. Sự thô ráp của tường gạch làm nền cho sự tinh tế của các tác phẩm điêu khắc hoặc tranh vẽ. Hệ thống thang máy và cầu thang bộ được thiết kế bằng kính và thép không gỉ, tạo ra sự tương phản rõ rệt giữa cũ và mới, giữa thô và tinh, nhưng vẫn hòa quyện vào tổng thể chung nhờ sự trung thực trong cách thể hiện kết cấu.

Đối với các nhà thiết kế nội thất, bài học từ Tate Modern là về sự tôn trọng di tích và khả năng tìm thấy vẻ đẹp trong những gì bị bỏ quên. Thay vì cố gắng che giấu những khuyết điểm của công trình cũ, họ biến chúng thành điểm nhấn chủ đạo. Hệ thống chiếu sáng tại đây cũng rất đáng chú ý, sử dụng nhiều đèn ray công nghiệp để linh hoạt thay đổi vị trí, phù hợp với tính chất thô mộc của không gian, thay vì giấu đèn vào trần giả.

Nghiên Cứu Điển Hình: Cửa Hàng Prada Tokyo

Nếu Tate Modern là sự thô mộc của công nghiệp nặng, thì cửa hàng Prada Tokyo (Prada Aoyama) lại là sự tinh tế của vật liệu thô trong bối cảnh thời trang cao cấp. Hoàn thành vào năm 2003, công trình này nằm ở quận Shibuya sầm uất. Mặt tiền của tòa nhà được bao phủ bởi một lớp lưới kính hình thoi độc đáo. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý về nội thất nằm ở cách vật liệu bên trong tương tác với lớp vỏ này.

Bên trong cửa hàng, sàn nhà được lát bằng gỗ sồi với các vân gỗ được lựa chọn kỹ lưỡng để tạo ra sự liên tục về thị giác. Các bức tường không được sơn màu trơn mà sử dụng các tấm ốp có kết cấu đặc biệt, mô phỏng sự gợn sóng hoặc các bề mặt tự nhiên. Trần nhà sử dụng hệ thống khung thép lộ thiên, sơn màu trắng hoặc xám nhạt, tạo cảm giác không gian mở và cao ráo. Ánh sáng là yếu tố then chốt tại đây. Lớp vỏ kính hình thoi bên ngoài đóng vai trò như một bộ lọc ánh sáng tự nhiên, tạo ra những họa tiết bóng đổ liên tục thay đổi trên sàn gỗ và các kệ trưng bày bên trong suốt cả ngày.

Herzog & de Meuron đã thiết kế các kệ trưng bày và tủ quần áo như những khối kiến trúc độc lập, làm từ gỗ và kim loại mạ crom. Chúng không được đặt sát tường mà nổi lên như những đảo nhỏ trong không gian, cho phép khách hàng di chuyển tự do và cảm nhận được kết cấu của sàn và trần từ mọi góc độ. Sự sang trọng tại đây không đến từ đá cẩm thạch hay vàng lá, mà đến từ sự chính xác trong gia công vật liệu và cách ánh sáng vuốt ve các bề mặt thô. Các phòng thử đồ được thiết kế với vật liệu mềm mại hơn như da và vải để tạo sự tương phản với sự cứng rắn của kết cấu chính, thể hiện sự cân nhắc kỹ lưỡng đến trải nghiệm xúc giác của người dùng.

Dự án này chứng minh rằng vật liệu thô không đồng nghĩa với sự thô kệch hay rẻ tiền. Trong bối cảnh bán lẻ cao cấp, sự trung thực của vật liệu tạo ra một niềm tin và sự độc bản. Khách hàng cảm thấy họ đang bước vào một không gian kiến trúc thực thụ chứ không chỉ là một cửa hàng thương mại thông thường. Việc giữ nguyên kết cấu trần và sử dụng sàn gỗ tự nhiên giúp giảm thiểu tiếng vang, tạo ra một không gian yên tĩnh và riêng tư giữa lòng thành phố ồn ào.

Nghiên Cứu Điển Hình: VitraHaus Và Không Gian Mộc

VitraHaus tại Weil am Rhein, Đức, hoàn thành năm 2010, là một ví dụ xuất sắc về việc sử dụng gỗ làm vật liệu chủ đạo cho cả kiến trúc và nội thất. Công trình này bao gồm 12 khối nhà hình hộp chữ nhật được xếp chồng lên nhau một cách ngẫu nhiên. Mỗi khối nhà đều có một lớp vỏ bọc bằng gỗ thông chưa qua xử lý bề mặt kỹ lưỡng. Khi bước vào bên trong, người ta bị bao trùm bởi màu vàng ấm áp và mùi hương đặc trưng của gỗ.

Trong thiết kế nội thất của VitraHaus, gỗ không chỉ là vật liệu ốp mà là thành phần cấu trúc. Sàn, tường và trần đều được hoàn thiện bằng gỗ, tạo ra một hiệu ứng "hộp gỗ" khổng lồ. Tuy nhiên, để tránh cảm giác ngột ngạt, các kiến trúc sư đã thiết kế những khung cửa sổ lớn ở các đầu hồi của mỗi khối nhà, cho phép ánh sáng tràn vào sâu bên trong. Ánh sáng tự nhiên làm nổi bật các vân gỗ và tạo ra sự chuyển đổi màu sắc từ sáng đến tối dọc theo chiều dài của không gian. Nội thất trưng bày bên trong, chủ yếu là các thiết kế ghế và bàn kinh điển, được đặt trên nền gỗ này tạo ra một sự hài hòa tuyệt vời về tông màu và chất liệu.

Điểm đặc biệt trong xử lý vật liệu tại VitraHaus là cách họ để gỗ tiếp xúc với môi trường. Gỗ bên ngoài sẽ bạc màu theo thời gian do mưa nắng, trong khi gỗ bên trong được bảo vệ kỹ hơn nhưng vẫn giữ được độ ẩm tự nhiên. Sự kết nối giữa nội và ngoại thông qua chất liệu gỗ làm mờ đi ranh giới vật lý. Các cầu thang nối giữa các tầng cũng được làm bằng gỗ và thép, với lan can tối giản để không làm cản trở tầm nhìn xuyên suốt các không gian chồng chéo.

VitraHaus mang lại một bài học quan trọng về sự ấm áp trong thiết kế vật liệu thô. Trong khi bê tông và thép thường tạo cảm giác lạnh, gỗ mang lại cảm giác an toàn và gần gũi. Herzog & de Meuron đã chứng minh rằng một công trình modul lắp ghép có thể có hồn nếu vật liệu được chọn lọc cẩn thận. Không gian nội thất tại đây không cần nhiều đồ trang trí vì chính kết cấu gỗ đã đóng vai trò trang trí. Sự đơn giản trong chi tiết thi công cho phép người dùng tập trung vào hình khối không gian và các sản phẩm nội thất được trưng bày.

So Sánh Phương Pháp Tiếp Cận Truyền Thống Và HdM

Để hiểu rõ hơn sự đột phá của Herzog & de Meuron trong lĩnh vực thiết kế nội thất sử dụng vật liệu thô, chúng ta có thể so sánh phương pháp tiếp cận của họ với quy trình thiết kế nội thất truyền thống phổ biến hiện nay. Bảng dưới đây sẽ làm nổi bật những khác biệt cơ bản về tư duy, vật liệu và trải nghiệm người dùng.

Qua bảng so sánh trên, ta thấy rõ sự khác biệt trong tư duy. Thiết kế truyền thống thường tìm cách kiểm soát và hoàn thiện không gian để loại bỏ các yếu tố bất ngờ. Ngược lại, phương pháp của Herzog & de Meuron mời gọi sự bất ngờ và tương tác. Họ tin rằng một không gian sống không nên là một bối cảnh tĩnh mà nên là một thực thể sống động. Việc so sánh này giúp các nhà thiết kế nội thất nhận ra rằng việc sử dụng vật liệu thô không chỉ là xu hướng thẩm mỹ mà là một lựa chọn triết lý về cách con người tồn tại trong không gian xây dựng.

Di Sản Và Ảnh Hưởng Đến Thiết Kế Nội Thất Đương Đại

Ảnh hưởng của Jacques Herzog và Pierre de Meuron đến thiết kế nội thất đương đại là không thể phủ nhận. Phong cách của họ đã góp phần quan trọng vào sự hồi sinh của chủ nghĩa Brutalism mới (Neo-Brutalism) trong thập kỷ gần đây. Nhiều quán cà phê, không gian làm việc chung (co-working space), và thậm chí là nhà ở tư nhân hiện nay đang áp dụng xu hướng để lộ bê tông, ống nước và kết cấu thép, lấy cảm hứng trực tiếp từ cách xử lý không gian của cặp đôi kiến trúc sư này.

Một di sản quan trọng khác là sự thay đổi trong nhận thức về bền vững. Bằng cách giữ lại các vật liệu hiện có và không che phủ chúng bằng các lớp hoàn thiện mới, thiết kế của HdM giảm thiểu lượng rác thải xây dựng và tiêu thụ tài nguyên. Trong bối cảnh crisis khí hậu hiện nay, xu hướng thiết kế nội thất bền vững đang khuyến khích việc "tân trang" thay vì "phá bỏ làm mới". Triết lý vật liệu thô của Herzog & de Meuron cung cấp một ngôn ngữ thẩm mỹ cho sự bền vững này, chứng minh rằng việc giữ nguyên trạng thái cũ có thể tạo ra vẻ đẹp hiện đại.

Hơn nữa, họ đã nâng tầm vai trò của người thợ thủ công trong xây dựng. Khi vật liệu được để thô, sai sót trong thi công sẽ lộ rõ. Điều này đòi hỏi kỹ thuật thi công phải cực kỳ chính xác và tinh tế. Ván khuôn bê tông phải đẹp, mạch gạch phải đều, mối hàn thép phải gọn. Điều này thúc đẩy ngành xây dựng và nội thất nâng cao tay nghề, coi quá trình thi công là một phần của nghệ thuật hoàn thiện. Các nhà thiết kế nội thất ngày nay chú trọng hơn đến chi tiết thi công (detailing) thay vì chỉ chọn mẫu vật liệu từ catalog.

Tóm lại, Jacques Herzog và Pierre de Meuron đã không chỉ xây dựng những tòa nhà, họ đã xây dựng một cách nhìn nhận mới về không gian sống. Qua việc sử dụng vật liệu thô, họ nhắc nhở chúng ta về nguồn gốc của nơi mình sinh sống, về đất, về đá, về gỗ và về bàn tay con người. Trong một thế giới ngày càng số hóa và ảo hóa, những không gian nội thất chân thực, chạm vào được và cảm nhận được như vậy trở nên quý giá hơn bao giờ hết. Di sản của họ sẽ tiếp tục dẫn dắt các thế hệ kiến trúc sư và nhà thiết kế nội thất tương lai tìm kiếm vẻ đẹp trong sự giản dị và trung thực.